بازگشت به مدرسه در سایه تورم: تحصیل رایگان کجا رفت؟

انعکاس ری مهدی اشرفی پور – با نزدیک شدن به فصل بازگشایی مدارس در شهریور ۱۴۰۴، خانواده‌های ایرانی با چالشی سنگین روبرو هستند: چگونه هزینه‌های پنهان و آشکار آموزش فرزندانشان را تامین کنند؟ در حالی که اصل ۳۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران صراحتاً دولت را موظف به فراهم کردن وسایل آموزش و پرورش رایگان برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه کرده است، واقعیت‌های اقتصادی فعلی، این حق اساسی را به یک آرزوی دور از دسترس تبدیل کرده. از شهریه‌های مدارس هیئت امنایی گرفته تا اجبار به خرید لباس فرم کامل، بار مالی بر دوش خانواده‌های کم‌درآمد سنگینی می‌کند و نگرانی‌های عمیقی را در دل والدین می‌کارد.

نقض اصل قانون اساسی: از رایگان به پولی

طبق اصل ۳۰ قانون اساسی، “دولت موظف است وسایل آموزش و پرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد”. این اصل، نه تنها یک تعهد حقوقی، بلکه تضمینی برای عدالت آموزشی است. اما در عمل، چه اتفاقی افتاده؟ بسیاری از مدارس دولتی به سیستم “هیئت امنایی” تبدیل شده‌اند که به بهانه “کمک به مدرسه”، مبالغی را از والدین مطالبه می‌کنند. بر اساس گزارش‌ها، شهریه مدارس هیئت امنایی در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ برای مقطع ابتدایی بین ۱ تا ۳ میلیون تومان، برای متوسطه اول ۶۰۰ هزار تا ۱.۳ میلیون تومان و برای متوسطه دوم ۸۰۰ هزار تا ۲ میلیون تومان است. این ارقام، حتی در مدارس دولتی، به عنوان “کمک داوطلبانه” تحمیل می‌شود و خانواده‌هایی که توان پرداخت ندارند، با تهدید ثبت‌نام نکردن فرزندشان روبرو می‌شوند.

تصور کنید خانواده‌ای با دو یا سه فرزند در سن مدرسه؛ مجموع این هزینه‌ها می‌تواند به ده‌ها میلیون تومان برسد. یکی از مادران در گفت‌وگو با پایگاه خبری ما می‌گوید: “ما کارگر ساده‌ایم، حقوق ماهانه‌ام به زور کفاف اجاره و غذا را می‌دهد. حالا برای هر بچه ۲ میلیون کمک مدرسه می‌خواهند؟ این که داوطلبانه نیست، اجباره!” این “کمک‌ها” نه تنها اصل رایگان بودن تحصیل را زیر پا می‌گذارد، بلکه تبعیض طبقاتی را در سیستم آموزشی نهادینه می‌کند: فرزندان خانواده‌های مرفه به امکانات بهتر دسترسی دارند، در حالی که دیگران از ترس هزینه‌ها، تحصیل را رها می‌کنند.

لباس فرم: نماد تبعیض یا بار اضافی؟

مشکل به ثبت‌نام ختم نمی‌شود. لباس فرم مدارس، که قرار بود نماد وحدت و سادگی باشد، به یکی از پرحاشیه‌ترین دغدغه‌های والدین تبدیل شده. بسیاری از مدارس اصرار دارند که والدین لباس را “کامل” از خیاطان مورد تایید بخرند، حتی اگر فرزندشان شلوار یا روپوش هم مدل امسال از سال قبل را داشته باشد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که قیمت یک ست لباس فرم در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۱ میلیون تومان رسیده و خانواده‌ها مجبورند همه اقلام را با هم تهیه کنند، بدون هیچ انعطافی.

این اجبارها، به ویژه برای خانواده‌های کم‌درآمد، مانند نمکی بر زخم است. یکی از پدران در شبکه‌های اجتماعی نوشته: “اگر شلوار پارسال رو بپوشه، روپوش نمی‌دن. خیاط معرفی‌شده هم فقط ست کامل می‌فروشه و قیمتش نجومیه. مگه تحصیل حق نیست؟” منتقدان می‌گویند این سیاست‌ها نه تنها بار مالی ایجاد می‌کند، بلکه فردیت دانش‌آموزان را محدود و تفاوت‌های سنی را نادیده می‌گیرد – از طراحی یکسان برای ۷ تا ۱۷ ساله‌ها گرفته تا عدم توجه به راحتی و دوام لباس.

در حالی که اصل ۳ قانون اساسی بر “ایجاد نظام آموزشی مناسب” و “تقویت ایمان و اخلاق” تأکید دارد، این هزینه‌های جانبی، آموزش را به یک کالای لوکس تبدیل کرده. خانواده‌ها نه تنها نگران تامین مالی هستند، بلکه استرس روانی ناشی از این فشارها، بر روابط خانوادگی و سلامت روانی کودکان سایه افکنده.

راه‌حلی در افق نیست؟

وزارت آموزش و پرورش وعده‌هایی برای نظارت بر شهریه‌ها داده، اما در عمل، سقف شهریه برای برخی مدارس غیرانتفاعی به ۱۴۰ میلیون تومان در سال رسیده – ارقامی که برای مدارس هیئت امنایی هم الگوبرداری می‌شود. کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون اجرای واقعی اصل ۳۰ و حذف هزینه‌های پنهان، شکاف آموزشی عمیق‌تر خواهد شد و نسل آینده در دام نابرابری گرفتار می‌ماند.

این وضعیت، نه تنها نقض قانون اساسی است، بلکه خیانت به آرمان عدالت اجتماعی انقلاب. وقت آن رسیده که مسئولان، به جای شعار، اقدام کنند: تحصیل رایگان را واقعاً رایگان کنند، نه با برچسب “کمک” آن را بفروشند. والدین، دانش‌آموزان و جامعه مدنی باید صدای اعتراض‌شان را بلندتر کنند تا صدای عدالت شنیده شود.

این مطلب بر اساس گزارش‌های میدانی و منابع رسمی تهیه شده. نظرات شما را در کامنت‌ها منتظر هستیم.